کتاب «واکاوی الگوی توسعه پالایشگاه‌های نفت در ایران» با حمایت اندیشکده اقتصاد مقاومتی منتشر شد
کتاب «واکاوی الگوی توسعه پالایشگاه‌های نفت در ایران» نوشته افشین غلامعلی‌پور و سعید نوری‌کرم، در ۶ فصل و ۲۸۴ صفحه توسط انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) منتشر شد.
این کتاب با حمایت اندیشکده اقتصاد مقاومتی تالیف شده و متشکل از شش فصل «ضرورت و آثار افزایش ظرفیت پالایش نفت خام»، «تولید، مصرف و صادرات نفت خام، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی کشور»، «الگوی توسعه صنعت پالایش نفت خام کشورهای منتخب جهان»، «مروری بر انواع فرایندهای پالایشگاهی»، «پالایشگاه‌های نفت خام و میعانات گازی کشور» و «راهبردهای افزایش ظرفیت پالایش نفت خام در ایران» است.
صنعت پالایش نفت خام، علاوه بر نقش اساسی در تأمین فرآورده‌های نفتی مورد نیاز کشور، یکی از حلقه‌های مهم زنجیره ارزش نفت و از ارکان اثر‌گذار بر سبد انرژی و امنیت انرژی به شمار می‌رود. در این صنعت، نفت خام به مجموعه‌ای از فرآورده‌ها تبدیل می‌شود که هر یک متناسب با کاربرد خود، جایگاه مهمی در زنجیره تأمین انرژی، حمل‌ونقل، صنعت و صنایع پتروشیمی دارند. از این منظر، اهمیت پالایشگاه‌ها به ظرفیت پالایش و میزان تولید فرآورده‌ها محدود نیست و عواملی مانند ترکیب سبد محصولات، تناسب آن با نیازهای داخلی و بازارهای صادراتی و قابلیت تأمین خوراک صنایع پایین‌دستی نیز در تعیین الگوی توسعه این صنعت نقش دارند. همچنین، توسعه ظرفیت پالایشی و بهبود ترکیب محصولات می‌تواند از طریق کاهش وابستگی به صادرات نفت خام، افزایش ارزش افزوده، تقویت انعطاف‌پذیری سبد انرژی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر اختلالات زنجیره تأمین، به ارتقای امنیت انرژی کشور کمک کند.
با توجه به برخورداری ایران از منابع قابل توجه نفت خام، تدوین الگوی مناسب برای توسعه صنعت پالایش، نیازمند شناخت وضعیت موجود کشور، بررسی تجربه‌های بین‌المللی و ارزیابی ظرفیت‌های فنی و اقتصادی طرح‌های پالایشی است. کتاب حاضر با این رویکرد، وضعیت تولید، مصرف و صادرات نفت خام، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی کشور را بررسی می‌کند و الگوهای توسعه صنعت پالایش را در کشورهای منتخب، شامل آمریکا، چین، روسیه، هند، کره جنوبی، عربستان سعودی، ژاپن، آلمان، ونزوئلا و نیجریه مورد مطالعه قرار می‌دهد. هدف از این بررسی، شناخت رویکردهای متفاوت کشورها در توسعه ظرفیت پالایشی، تنوع‌بخشی به سبد محصولات و بهره‌گیری از ظرفیت‌های این صنعت در راستای افزایش ارزش افزوده و تقویت امنیت انرژی است.
یکی از محورهای اصلی کتاب، بررسی فناوری‌ها و فرایندهای پالایشگاهی و نقش آن‌ها در تعیین مسیر توسعه این صنعت است. در همین راستا، انواع فرایندهای جداسازی، تبدیلی و بهبود کیفیت محصولات معرفی شده و فرایندهایی همچون شکست حرارتی، شکست کاتالیستی، هیدروکراکینگ و هیدروکانورژن مورد بررسی قرار گرفته‌اند. همچنین، موضوعاتی مانند مقایسه فرایندهای تبدیلی، فناوری‌های تولید کک نفتی و کک سوزنی و کاربردهای آن‌ها در چارچوب مباحث فنی کتاب مطرح شده است.
در ادامه، وضعیت پالایشگاه‌های نفت خام و میعانات گازی کشور، از پالایشگاه‌های مقیاس بزرگ تا واحدهای مقیاس کوچک، بررسی می‌شود. همچنین، عملکرد و ساختار صنعت پالایش ایران با استفاده از شاخص‌هایی مانند شاخص پیچیدگی نلسون[۱] و شاخص کرک اسپرد[۲] ارزیابی می‌شود. این شاخص‌ها امکان بررسی سطح پیچیدگی فنی پالایشگاه‌ها، توانایی آن‌ها در تبدیل برش‌های سنگین به فرآورده‌های با ارزش‌تر و وضعیت حاشیه سود پالایش را فراهم می‌کنند و در تحلیل قابلیت پالایشگاه‌ها برای تولید سبد متنوعی از محصولات متناسب با نیاز بازار نقش دارند.
در فصل پایانی، راهبردهای افزایش ظرفیت پالایش نفت خام در ایران با تأکید بر ملاحظات اقتصادی، الزامات بازار و ضرورت توسعه و تکمیل زنجیره ارزش نفت تبیین می‌شوند. در این راستا، ابتدا نسل‌های مختلف پالایشگاه‌ها و ویژگی‌های آن‌ها از نظر فناوری، پیچیدگی فرایندی و سبد محصولات بررسی می‌شود. سپس، گزینه‌های توسعه صنعت پالایش، شامل بهینه‌سازی و ارتقای کمی و کیفی پالایشگاه‌های موجود، احداث پالایشگاه‌های جدید با رویکرد تولید سوخت یا مواد پلیمری و شیمیایی و توسعه پالایشگاه‌های مقیاس کوچک، با توجه به هزینه سرمایه‌گذاری، زمان احداث و بهره‌برداری، سرعت افزایش ظرفیت و توجیه‌پذیری اقتصادی ارزیابی می‌شوند. در ادامه، عوامل مؤثر بر انتخاب الگوی مناسب توسعه پالایشگاه‌ها، از جمله مکان‌یابی، نوع خوراک، ظرفیت پالایش، انعطاف‌پذیری فرایندی، یکپارچگی واحدهای پالایشی و پتروشیمی، تناسب سبد محصولات با تقاضا و استانداردهای بازار و دسترسی به فناوری و دانش فنی، مورد بررسی قرار می‌گیرند. در مجموع، این فصل با هدف تبیین معیارهای انتخاب و اولویت‌بندی طرح‌های پالایشی، بر ضرورت انطباق الگوی توسعه با نیازهای بازار، شرایط اقتصادی و فنی کشور و فرصت‌های ارتقای ارزش افزوده منابع هیدروکربوری تأکید می‌کند؛ رویکردی که می‌تواند ضمن کمک به تأمین پایدار فرآورده‌های نفتی و تقویت امنیت انرژی، زمینه توسعه رقابت‌پذیر صنعت پالایش و تکمیل زنجیره ارزش نفت را فراهم سازد.
این اثر با تلفیق بررسی وضعیت صنعت پالایش کشور، مطالعه تجربه‌های بین‌المللی و شناخت فرایندهای پالایشی و گزینه‌های فنی توسعه، چارچوبی برای تحلیل و ارزیابی راهبردهای افزایش ظرفیت پالایش نفت خام در ایران ارائه می‌کند. محتوای کتاب می‌تواند به دانشجویان و پژوهشگران حوزه انرژی، مدیران و کارشناسان صنعت نفت و پالایش و همچنین تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران این حوزه در شناخت وضعیت موجود، ارزیابی الگوهای توسعه و بررسی گزینه‌های پیش‌روی صنعت پالایش کشور کمک کند و مبنایی برای تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر درباره توسعه ظرفیت پالایشی و تکمیل زنجیره ارزش نفت فراهم آورد.
[۱] Nelson Complexity Index (NCI)
[۲] Crack Spread Index