نقض بند ۵ تفاهم و فرصت ایران برای مدیریت مستقل تنگه هرمز/ دو راهبرد برای کاهش اثر محاصره

دسته: فیلم تاریخ: ۰۱ مرداد ۱۴۰۵ کدمطلب: ۱۳۷۷۴

محمد امینی رعیا مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی با حضور در برنامه گفتگوی ویژه خبری در روز سه شنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۵، اهمیت تنگه هرمز و تأثیرگذاری آن بر مؤلفه های قدرت و منافع ملی را تشریح کرد و به پرسش های سحر امامی مجری برنامه در این باره پاسخ داد (فیلم کامل).

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: تنگه هرمز به سبب مدیریت بخش قابل توجهی از انرژی دنیا حائز اهمیت است. حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت روزانه از تنگه هرمز عبور می‌کند و این حوزه از جغرافیای دنیا را تبدیل می‌کند به یک حوزه بسیار راهبردی و استراتژیک. از این جهت اگر کشوری بتواند اعمال قدرت و حکمرانی بر این تنگه کند، به نوعی تجارت انرژی دنیا را مدیریت می‌کند. فارغ از بحث انرژی، از نفت گرفته تا سایر اقلام انرژی، بخشی از کالا‌های اساسی، اوره و محصولات مختلفی هم که در دنیا یا مصرف می‌شود یا این منطقه آن را مصرف می‌کند و به عنوان تقاضای بین‌المللی هست، از این تنگه عبور و مرور می‌کند و از این جهت؛ تنگه هرمز حائز اهمیت است.

هدف دشمن به مذاکره بر سر تنگه هرمز تقلیل پیدا کرده است

وی افزود: ما اگر مرور کنیم اتفاقاتی که افتاد را، دشمن آمده بود به زعم خود جلوی هسته‌ای شدن ایران را بگیرد یا در نهایت بتواند حاکمیت را تغییر دهد و اصلاً فروپاشی نظام و تجزیه کشور اهدافی بود که دنبال می‌کرد، منتها از آن اهداف الان رسیدیم به این که سر تنگه هرمز مذاکره می‌کنیم و سایر اهداف دشمن دیگر کنار رفته است.

امینی رعیا گفت: دشمن اصلاً فکر نمی‌کرد تنگه هرمز یک گزینه شود و این الان برگ برنده ما شده است؛ یعنی ما ابتکار و جسارت عملی که در تنگه هرمز به خرج دادیم، یک موقع هست ابتکار وجود دارد، جسارت وجود ندارد، جمهوری اسلامی ایران جسارت به خرج داد در این جنگ، تنگه هرمز را به عنوان یکی از ابزار‌ها و اقدامات خود بست و این شد برگ برنده ما؛ برگ برنده‌ای که الان شده موضوع اصلی مذاکرات و تلاش اصلی دشمن برای این که بتواند این را دوباره به حالت قبل برگرداند. این نشان می‌دهد هم تنگه هرمز نقطه بسیار پراهمیتی است و هم ما در آن اقداماتی که راجع به تنگه انجام دادیم، تا زمانی که این مدیریت را داشتیم و اعمال می‌کردیم، خوب عمل کردیم.

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: طبیعتاً وقتی ما می‌آییم این حکمرانی را بر تنگه اعمال می‌کنیم؛ چه اتفاقی می‌افتد؟ همین اتفاقی که در جنگ ۴۰ روزه و بعد از آن افتاد تا زمانی که ما رسیدیم به تفاهمنامه. قیمت انرژی در دنیا افزایش پیدا می‌کند، از قیمت بنزین در خاک آمریکا گرفته تا قیمت سوخت جت و هواپیما که می‌بینیم هواپیمایی‌های متعدد در کشور‌های جهان تقاضا‌های خود و مصرف سوخت خود را کاهش می‌دهند، پرواز‌های خود را مجبور می‌شوند کنسل کنند و کاهش دهند. اینها همه به واسطه مدیریت و انسداد تنگه هرمز اتفاق افتاده است. این مسأله باعث می‌شود که آن شرایط اجتماعی و سیاسی بین‌المللی علیه امریکا شود و کشور‌های مختلف فشار بیاورند به آمریکا که این تنگه باید باز شود. لذا نشان می‌دهد که این اهرم بسیار پرقدرتی است و تا زمانی که حاکمیت آن دست ماست، به عنوان یک برگ برنده عمل می‌کند.

اعمال حاکمیت بر تنگه هرمز، مسئله اصلی و اساسی

امینی رعیا گفت: اتمام جنگ برای ما روزی اتفاق می‌افتد که ما بتوانیم یک درآمد پایدار سالانه ۲۰ تا ۳۰ میلیارد دلاری را به عنوان خروجی از این جنگ برای خود محقق کنیم. دلیل آن هم آسیب‌هایی است که از جنگ اتفاق افتاده و آن نیازی که ما به توسعه کشور داریم برای این که بتوانیم پیشرفت کنیم و اقتصادمان را بزرگ کنیم. یکی از مسیر‌های مهم تحقق این درآمد همین تنگه هرمز است.

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: البته تنگه هرمز اول از همه برای ما از منظر حکمرانی سیاسی و بین‌المللی روی تجارت انرژی دنیا اهمیت دارد، پس طبیعتاً بحث اول آن بحث اقتصادش نیست، بحث اول این است که ما بتوانیم این را به عنوان یک اهرم قدرت داشته باشیم و به واسطه آن، اجازه ندهیم کشور‌ها به ما تجاوز کنند یا بخواهند علیه ما اقدامی را انجام دهند؛ چه کشور‌های منطقه و چه آمریکا و رژیم صهیونیستی.

ظرفیت درآمدزایی تنگه هرمز و نمونه های جهانی

وی افزود: در ادامه ما به روش‌های مشروع و عرفی بین‌المللی می‌توانیم از این تنگه کسب درآمد هم کنیم که در منابع و بررسی‌های مختلف این درآمد از دو تا سه میلیارد دلار تا نزدیک ۸۰ میلیارد دلار و ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد شده که البته این عدد خیلی بالاتر از حد معقول و ممکن است. آن چیزی که به صورت معقول، بر اساس قواعد عرفی دنیا، هزینه خدمات تنگه‌ها و عبور و مرور ما می‌توانیم از تنگه هرمز درآمد کسب کنیم، چیزی بین ۱۰ تا ۴۰ میلیارد دلار است؛ بین نیم تا دو درصد ارزش محموله‌ها و کشتی‌های عبوری از تنگه.

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: کشور‌های مختلف از تنگه کسب درآمد می‌کنند. برای نمونه، تنگه مالاکا میان اندونزی و مالزی و سنگاپور یک مدلی از کسب درآمد را دارد یا تنگه بسفر که در ترکیه است. الگو‌های کسب درآمد اینها متفاوت است؛ یک جا عوارض دریافت می‌کند، یک جا هزینه خدمات دریافت می‌کند؛ مثلاً خدمات ناوبری، خدمات محیط زیستی، تسطیح مسیر. تنگه هرمز هم نیازمند آن است که خدماتی در آن ارائه شود و این خدمات هم هزینه دارد و این که تا الان ما هزینه خدمات را دریافت نمی‌کردیم؛ اشتباه بوده است.

وی افزود: البته ما باید منطق اقتصادی را طوری طراحی کنیم که باعث نشود کشور‌ها در میان مدت و بلند مدت بروند به سمت مسیر‌های جایگزین، هر چند تنگه هرمز بین تنگه‌های بین المللی تقریبا تنها تنگه‌ای است که خیلی دور زدن آن سخت و تقریبا ناممکن است مخصوصا در کوتاه مدت و میان مدت و در حجم بالا و اگر کشوری بخواهد این را دور بزند و محصولات و کالاهایش را از مسیر دیگری عبور بدهد خیلی هزینه بالایی دارد و به صرفه نیست.

دو راهبرد برای کاهش اثر محاصره

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: دشمن در ازای ابزار تنگه هرمز، محاصره را اعمال کرده است. ما اولا راجع به محاصره باید تلاش کنیم که محاصره را با استفاده از ابزار‌های نظامی از بین ببریم که یک تلاش‌هایی انجام شده و در ادامه هم حتما انجام خواهد شد. ثانیا وابستگی مان را به محاصره کم کنیم. این برای ما امکانپذیر است ،نه در کوتاه مدت و به سرعت ولی در میان مدت برای ما کاملا امکانپذیر است. مثلا تامین کالای اساسی و تجارتمان را از مرز‌های جایگزین به مرور زمان بتوانیم مدیریت کنیم. باز هم عرض می‌کنم نه به صورت کوتاه مدت بلکه به صورت میان مدت و برنامه محور. این باعث می‌شود که در تقابل با محاصره ما بتوانیم محاصره را به شیوه دیگری از بین ببریم و یا کم اثر کنیم همانطور که در مقابل تحریم‌ها باید این کار را انجام می‌دادیم.

وی ادامه داد: ما سالانه نزدیک ۲۳-۲۴ میلیون تن کالای اساسی وارد کشور می‌کنیم. حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد این کالاها از مسیر مرز‌های جنوبی ما یعنی دو تا گمرک اصلی ما در بنادر جنوبی شهید رجایی و امام خمینی وارد کشور می‌شده است و سهم مرز‌های دیگر حدود ۲۰ درصد بود. این در کوتاه مدت نمی‌تواند یک دفعه از ۲۰ درصد بشود ۸۰ درصد طبیعتا، منتها اگر ما با برنامه ریزی عمل کنیم و اولویت بدهیم می‌شود این را به مرور زمان بیشتر کرد و باید این کار را انجام داد.

افزایش ریسک دشمن در حمله به زیرساختها

امینی رعیا گفت: رویکرد درست ما برای این که بتوانیم مسیر‌های جایگزین را برای تامین کالای اساسی و برای تجارت فعال کنیم، چون می‌گویند مثلا اگر ما برویم چابهار را فعال کنیم یا اگر برویم مسیر‌های شمالی که به روسیه و قزاقستان ختم می‌شود یا از آنجا باعث تامین کالای اساسی می‌شود را فعال کنیم، دشمن آنجا را هم می‌زند و اختلال ایجاد می‌کند. طبیعتا این گزینه هم برای دشمن وجود دارد منتها راهبرد ما باید این باشد که این مسیر‌ها را در تعامل با کشور‌هایی که یا مقصد هستند یا مبدا کالا‌های هدف ما، فعال کنیم.

وی افزود: مثلا مسیر‌های شمالی و کریدور شمال جنوب را که سه تا لاین مختلف دارد، اینچه برون است شرق خزر، خود خزر هست و بعد آستارا، ما این را می‌توانیم در تعامل با روسیه فعال کنیم. وقتی روسیه خودش در آن منفعت داشته باشد دیگر هزینه حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی به این مسیر خیلی زیاد می‌شود و این ریسک ما را خیلی کمتر می‌کند. یا مسیری مثل سرخس یا چابهار که تجارت ما با کشوری مثل چین را شکل می دهد و این کشور در آن منفعت دارد را در تعامل با این کشور توسعه دهیم. با این رویکرد هم سرعت توسعه این مسیرهای تجاری افزایش پیدا می‌کند و هم دشمن این ریسک را به خودش نمی‌دهد که به آن حمله کند و بازدارندگی آن افزایش پیدا می کند. چون در این صورت اگر بیاید به چابهار حمله کند، انگار دارد با چین و ایران همزمان می‌جنگد. ما در چابهار یک شریک هندی داریم که هند هم در پازل آمریکا بازی می‌کند و این اشتباه است و به زیان ما تمام شده است.

نظم نوین جهان، فرصت ایجاد وابستگی متقابل

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: عرصه نظامی ما فعالانه دارد عمل می‌کند و هر اقدامی که میتواند را انجام می‌دهد و درست هم عمل می‌کند و این بدیهی است که اگر جایی به ما حمله شود، ما پاسخ متقابل را خواهیم داد. اما ما نه تنها از لحاظ نظامی باید بازدارندگی ایجاد کنیم که کردیم و خواهیم کرد، بلکه از لحاظ اقتصادی هم باید بازدارندگی ایجاد کنیم.

امینی رعیا گفت: در نظم نوین بین المللی، نظم جدید دنیا که رهبر شهید بار‌ها به آن اشاره کرده بودند که ما باید نقش آفرینی بکنیم، دیگر تک قدرتی در دنیا وجود ندارد، قدرت‌های متعددی وجود دارند و ما باید تعامل مان را با این قدرت‌ها تعریف کنیم. وقتی این‌ها می‌آیند منافع مشترک می‌شود و این‌ها خودشان یک جوری حافظ دارایی‌های ما می شوند و وابستگی متقابل ایجاد می‌شود.

مدیریت تنگه هرمز نیازی به مجوز عمان ندارد

وی افزود: ما برای این که بتوانیم تنگه هرمز را به صورت مستقل مدیریت کنیم، یعنی بدون وابستگی به دیگر کشورها حتی عمان، که خودش یک بخشی از تنگه محسوب می‌شود، راهکار‌هایی داریم که کاملا از لحاظ حقوق بین المللی هم پذیرفته است. از لحاظ قواعد حقوق بین الملل که ما این‌ها را در گزارش‌های اندیشکده با ذکر قاعده و بند مشخص اشاره کردیم، اگر کشوری سرزمین خودش را در اختیار کشور ثالثی قرار بدهد که آن کشور ثالث بیاید به کشور دیگری حمله کند، آن کشوری که سرزمینش را در اختیار قرار داده خودش متخاصم محسوب می‌شود، پس کشور‌های منطقه که سرزمین شان را در اختیار آمریکا قرار دادند پایگاه‌هایی که در این کشور‌ها بود و از آنجا به ما حمله شد نسبت به ما متخاصم محسوب می‌شوند. قطر، امارات، کویت و بحرین و این کشور‌ها.

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: تا زمانی که تخاصم وجود دارد و مسیری دارد امنیت کشوری را به خطر می‌اندازد که آن تنگه هرمز است، ما طبق قواعد بین المللی می‌توانیم جلوی تنگه را بگیریم و تنگه را مسدود کنیم؛ تا زمانی که تخاصم از بین برود. وقتی این کشور‌ها به ما حمله کردند و هنوز تعهدی ندادند مبنی بر این که ما دیگر حمله نمی‌کنیم، یا دیگر از خاک مان علیه شما استفاده نمی‌کنیم، این‌ها در مواجهه با ما کماکان در حالت تخاصم هستند و تا زمانی که این تخاصم وجود دارد ما می‌توانیم تنگه را ببندیم. حالا کی باز می‌کنیم؟ زمانی که این کشور‌ها بیایند با ما معاهده امنیتی امضا کنند.

معاهدات امنیتی دوجانبه، راهکار مدیریت مستقل تنگه هرمز

امینی رعیا ادامه داد: در واقع ما نباید تنگه را ببریم وارد مذاکراتی کنیم که نتیجه اش مشخص نیست. وقتی این را شما وارد مذاکره با عمان می‌کنید و عمان یک قاعده‌ای را در تنگه پذیرفته تحت عنوان قاعده عبور ترانزیت، او اصلا نمی‌تواند هر کاری انجام دهد. مگر این که ما بیاییم و بگوییماین کشور‌هایی که از تنگه استفاده می‌کنند باید بیایند با ما معاهده امنیتی امضا کنند تا اجازه عبور بدهیم.

وی افزود: در معاهده امنیتی می‌گوییم که اگر به ما مجددا از خاک شما تجاوز شد، مجدد تنگه بسته می‌شود، خسارت و غرامت باید داده شود و اگر می‌خواهید عبور کنید باید بر اساس ترتیبات و مسیری که ما تعیین می‌کنیم عبور کنید. این سه تا چیزی است که حداقل باید در این معاهده امنیتی بیاید. حداکثرش هم این است که بگوییم باید کلا این پایگاه‌های آمریکایی جمع شود وگرنه امنیت ما در خطر است.

نقض بند ۵ تفاهم‌نامه و فرصت ایران برای مدیریت مستقل تنگه هرمز

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: این معاهده که امضا شد مثلا امارات یا قطر آمد با ما امضا کرد، آن زمان مجوز عبور از تنگه توسط ما برای این کشور صادر می‌شود. چرا؟ چون وقتی آن معاهده امضا شود ما دیگر از حالت تخاصم با آن کشور خارج شدیم. اگر ما به این شکل تنگه را مدیریت کنیم دیگر نیازی به مجوز آمریکا یا عمان برای مدیریت تنگه نداریم. طبق قاعده بین المللی گفتیم این کشور‌ها با ما تخاصم دارند، به ما حمله کردند که کاملا درست است و زمانی این تخاصم به پایان می‌رسد که این معاهده امضا بشود. وقتی معاهده امضا شد و آن کشور‌ها به ما تعهد دادند، تنگه برایشان باز می‌شود و باید از مسیر ما عبور کنند و اگر هم نقض کردند، دوباره تنگه بسته می‌شود. این جوری ما می‌توانیم مستقیما مدیریت کنیم.

امینی رعیا ادامه داد: ما در بحث تفاهمنامه آمدیم این را متصل کردیم به عمان که کار اشتباهی بود. منتها دشمن آمد نقض عهد کرد اصلا همان بحث اصلی بند ۵ تفاهم را هم نقض کرد و این به ما اجازه می‌دهد که الان دیگر برویم سراغ معاهدات امنیتی سیاسی دوجانبه با کشور‌های منطقه و مدیریت تنگه را به این شکل انجام بدهیم. بعد از این که ما توانستیم حاکمیت تان را اعمال کنیم روی تنگه، حالا بحث اقتصاد می‌رسد، که آن هم طبق قواعد عرفی بین المللی ما می‌توانیم هزینه خدمات دریافت کنیم و از تنگه درآمدزایی هم داشته باشیم.

با امارات نباید به قبل از جنگ بازگردیم

وی افزود: کسی با جنگ موافق نیست ولی جنگ یک فرصت‌هایی داشته و دارد و به ما نشان داد که می‌توانیم از آن بهره برداری کنیم. حالا باید از آن فرصت‌ها استفاده کنیم برای این که تحریم‌ها را بی اثر و اقتصادمان را بزرگ کنیم. یکی از این فرصت‌ها این است که ما باید وابستگی مان را به امارات و در مسائل ارزی کاملا کاهش بدهیم و دیگر به قبل از جنگ با امارات برنگردیم.

امینی رعیا گفت: نظامات ارزی ما باید به صورت دوجانبه با کشور‌های همسو طراحی شود و از این طریق ما مبادلات و تعاملات ارزی مان را انجام بدهیم در ساختار‌های رسمی، نه ساختار‌های تراستی که کاملا غیرشفاف است و هزینه دارد و وابسته می‌شود به یک کشوری مثل امارات که کاملا دارد در پازل آمریکا بازی می‌کند و در جنگ هم می‌بینیم که انگار اصلا نماینده یا خود رژیم صهیونیستی در منطقه است.

لزوم تنوع مبادی تجاری و توسعه تعاملات راهبردی با چین و روسیه

مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی گفت: دیگر اینکه ما باید مبادی تجاری مان را متنوع کنیم. تا قبل از جنگ ما می‌گفتیم و در گزارشات می‌آوردیم که این وابستگی ۷۰-۸۰ درصدی به دو تا گمرک ورودی در خلیج فارس اشتباه است، ما چابهار را باید فعال کنیم، مرز‌های شمالی مان را باید فعال کنیم، مرز‌های شرقی مثل سرخس را باید فعال کنیم، پاکستان را باید فعال کنیم، برویم به این سمت که این را توسعه بدهیم. یک روزه هم این اتفاق نمی‌افتد، ولی این امکان وجود دارد و این باعث می‌شود تاب آوری کشور افزایش پیدا کند و اقتصاد ما مقاوم بشود.

امینی رعیا ادامه داد: بحث دیگر خود چابهار است که یک نقطه خارج از تنگه هرمز است و می‌تواند در تعامل با کشور‌های بزرگ توسعه پیدا کند و بحث مهم دیگر که شاید ما کمتر در این سال‌ها به آن توجه کردیم بحث تعامل و تبادلات بزرگ اقتصادی با کشور‌هایی است که خودشان قدرت جدید محسوب می‌شوند مثل چین و مثل روسیه و سایر کشور‌هایی که می‌توانند برای ما فرصت ایجاد کنند. هر چه ما مبادلات بزرگ با این کشور‌ها داشته باشیم و تعاملات و قرارداد‌های بزرگ داشته باشیم، وابستگی اقتصادمان به یک محدوده کم می‌شود و باعث می‌شود اقتصادمان مقاوم شود و ضربه پذیری اش کاهش پیدا کند.

فرصت تاریخی ایران در تنگه هرمز

پس از این برنامه تلویزیونی و در جریان مذاکرات ایران با عمان در موضوع تنگه هرمز، محمد امینی رعیا مدیر اندیشکده اقتصاد مقاومتی در تاریخ ۱۲ مرداد در شبکه ایکس نوشت: فرصت تاریخی تثبیت حکمرانی مستقل ایران بر تنگه هرمز همین حالاست. این قاعده مهم باید در مذاکره با عمان به کرسی بنشیند: کشورهای متخاصم (که از خاکشان علیه ایران استفاده شده) زمانی اجازه عبور پیدا میکنند که با ایران معاهده امنیتی امضا کنند. در این معاهده، مسیر عبور دیکته میشود.

این مطلب با استناد به گزارش اردیبهشت‌ماه اندیشکده با موضوع «معاهدات امنیتی دوجانبه در خلیج فارس با اهرم تنگه هرمز» نوشته شده است. بر اساس گزارش مذکور، با استناد به قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل، کشورهایی که از خاکشان به ما حمله شده متخاصم هستند و تا زمانی که تخاصم پابرجاست، ایران می‌تواند تنگه را بر روی آنها ببند. اتمام تخاصم با انعقاد #معاهده_امنیتی دوجانبه ممکن می‌شود که شامل تعیین غرامت، انسداد مجدد در صورت تکرار تجاوز و تعیین مسیر مشروع عبور است.

در صورتی که تنگه هرمز بدون تثبیت این قاعده مهم باز شود، اعمال حکمرانی ایران بر تنگه در شرایط عادی با چالش جدی مواجه خواهد شد که هم از منظر امنیتی و هم از منظر اقتصادی، بر خلاف منافع ملّی است.