مدیریت شبکه برق در شرایط اضطراری – محمدحسین احمدی
ترامپ در پست اخیرش در شبکه اجتماعی (تروث سوشیال) که سرشار از خشم و استیصال بود، باز هم نیروگاههای ایران را مورد تهدید قرار داد. با توجه به رویکرد اخیر رژیم صهیونسیتی و آمریکا در آسیب به زیرساختهای کشور و هدف قرار دادن تابآوری اجتماعی، ممکن است این تهدید به واقعیت بدل شود لذا باید برای این سناریوی تلخ آماده بود.
با توجه به اهمیت راهبردی شبکه تولید، انتقال و توزیع برق در پایداری اقتصادی و اجتماعی کشور، آسیبپذیری نیروگاهها و پستهای حیاتی در برابر تهدیدات امنیتی میتواند منجر به اختلالات گسترده شود. بخش عمده بار شبکه توسط تعداد محدودی از نیروگاههای بزرگ تأمین میشود؛ بنابراین برنامهریزی برای حفظ پایداری شبکه در شرایط اضطراری و از دست رفتن احتمالی چند واحد کلیدی، ضرورت فوری دارد.
در این بازه زمانی کوتاه تا عملیاتی کردن تهدید، هدف اصلی پیشگیری از فروپاشی شبکههای انتقال و جلوگیری از خاموشیهای زنجیرهای و سراسری (Blackout) است که میتواند تبعات جبرانناپذیری برای زیرساختهای حیاتی کشور به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی، تصمیمگیریهای سریع دیسپاچینگ و اجرای پروتکلهای پدافند غیرعامل میتواند پایداری نسبی شبکه را تا زمان پایداری شرایط تضمین نماید. اقدامات مهمی که تا ۲۴ ساعت میتوان عملیاتی کرد شامل موارد زیراست:
۱) تغییر محاسبات دشمن از نحوه پاسخ تلافیجویانه: همواره پیشگیری بهتر از درمان است. بنابراین بهتر است در وهله نخست دشمن را تصمیم خود باز بداریم. از آنجا که تجربه نشان داده ایران در پاسخ به حملات به زیرساختهای کشور، مقابله به مثل از همان جنس کرده است، (زدن ظرفیت فولاد در مقابل فولاد یا پتروشیمی در مقابل پتروشیمی)، ذهنیت دشمن از پاسخ ایران زدن نیروگاههای رژیم صهیونسیتی و کشورهای میزبان پایگاههای آمریکایی است. بنابراین خود را برای این پاسخ آماده کرده و همچنین این پاسخ تاثیری بر آمریکا ندارد، بنابراین باید این محاسبه را تغییر داد. مؤلفه اصلی جنگ و تغییردهنده رفتار آمریکا قیمت نفت است. لذا در مقابل هر نوع زیرساخت باید قیمت نفت را هدف گرفت. برای این کار اولویت با صادرات نفت کشورهای میزبان پایگاههای آمریکایی از مسیرهای غیر از تنگه هرمز است. در گام بعد هم سایر میادین نفتی هدف قرار خواهند گرفت تا دشمن بداند اگر قرار است تنگه با زور باز شود نفتی برای عبور از آن وجود نخواهد داشت.
۲) مدیریت بار اضطراری: نخستین و مهمترین اقدام در ساعات اولیه تهدید، اجرای برنامههای مدیریت بار اضطراری و کاهش دستوری مصرف (Load Shedding) به صورت هوشمند و طبقهبندی شده است. در این راستا، مرکز دیسپاچینگ ملی باید بلافاصله برق صنایع غیرحیاتی، مجتمعهای تجاری بزرگ و مصارف پرمصرف را قطع کند تا در صورت خروج ناگهانی نیروگاهها، معادله اساسی تعادل توان شبکه برهم نخورد. این کاهش بار برنامهریزیشده به شبکه اجازه میدهد تا فرکانس خود را در محدوده مجاز حفظ کرده و از افت ولتاژ شدید و خاموشی کامل جلوگیری کند.
۳) جزیرهای ساختن شبکه: طی اجرای فوری سناریوی جزیرهای کردن شبکه برق (Grid Islanding)، شبکه یکپارچه و سراسری به چندین ریزشبکه (Microgrid) یا مناطق مستقل الکتریکی با مرزهای مشخص تقسیم میشود. این اقدام فنی بسیار مهم باعث میشود تا در صورت هدف قرار گرفتن و خروج یک نیروگاه بزرگ از مدار، اختلالات شدید ولتاژ و فرکانس به سایر بخشهای کشور سرایت نکند و اثر دومینووار قطعی برق متوقف شود. هر منطقه جزیرهای در این حالت باید بتواند با استفاده از منابع تولید محلی خود، حداقل برق مورد نیاز برای مراکز کاملا حیاتی مانند بیمارستانها و تاسیسات آبرسانی را تامین نماید.
۴) آمادهسازی کشور برای مورد هدف قرار گرفتن نیروگاههای بزرگ: هرچند ایران دارای بیش از ۱۱۰۰ واحد نیروگاهی فعال است، اما حدود ۳۰ نیروگاه با ظرفیت بیش از ۱۰۰۰ مگاوات بار اصلی شبکه را به دوش میکشند و از نظر امنیت شبکه آسیب پذیر خواهند بود ( برای مثال نیروگاه دماوند با ظرفیت بیش از ۲۸۰۰ مگاوات). در این شرایط نیروگاههای گازی که عمدتاً ظرفیت کمتری دارند، باید برای شرایط اضطراری آماده به کار باشند. خوشبختانه در ابتدای فصل بهار بار شبکه کمتر و کنترلپذیری برای شرایط اضطراری راحتتر است.
۵) افزایش کنترلپذیری بارهای شبکه: تقویت کنترلپذیری بار، امکان مدیریت شبکه در لحظههای حساس و کاهش احتمال خاموشی گسترده را فراهم میکند. کاهش یا حذف بارهای ثابت صنعتی تا زمان رفع وضعیت اضطراری، اجرای برنامه پاسخگویی بار (Demand Response) برای صنایع عمده، کاهش مصرف در ساعات اوج، اطلاعرسانی فوری و هماهنگ به صنایع و مصرفکنندگان عمده از اقداماتی است که میتواند در این زمینه انجام شود. همچنین برای جلوگیری از فروپاشی شبکه آمادگی کامل وجود داشته باشد.
۶) افزایش ظرفیت تولید پراکنده موقت: فعالسازی فوری تمامی ظرفیتهای تولید پراکنده (Distributed Generation) و وارد مدار کردن دیزل ژنراتورهای اضطراری در سراسر کشور، گام حیاتی دیگری در این فرصت زمانی محدود به شمار میرود. تمامی نهادهای خدماتی، بیمارستانها، پادگانها، مراکز مخابراتی و حتی صنایع بزرگ باید موظف شوند تا با قطع اتصال خود از شبکه سراسری، منبع تغذیه پشتیبان داخلی خود را به سرعت روشن کنند تا بار روی شبکه اصلی به شکل چشمگیری کاهش یابد. استفاده حداکثری از منابع انرژی تجدیدپذیر محلی و نیروگاههای مقیاس کوچک گازی نیز میتواند در تامین برق مناطق حساس و جبران بخشی از کمبود تولید نیروگاههای بزرگ نقشی موثر ایفا کند.