افزایش سهم شمال از تامین کالای اساسی – محمدعلی ارفعی
با توجه به مخاطرات مسیرهای جنوبی برای واردات کالای اساسی در شرایط جنگ رمضان و همچنین لزوم کاهش وابستگی ایران به تنگه هرمز که دست نیروهای نظامی در عملیات را بازتر میکند، ضروری است مسیرهای شمالی تامین کالا فعالتر شود و بخشی از بار جنوب را کاهش دهد. در این زمینه اقدامات زیر اولویت دارد و حائز اهمیت است:
۱) انعقاد قرارداد با شرکتهای بزرگ غلات روسی: بیش از ۷۵ درصد محصولات اساسی کشاورزی مورد نیاز کشور با عاملیت کشورهای همسو با تحریم (به عنوان تامینکننده کالا یا محل تسویه ارز) وارد میشود. کاهش این وابستگی با استفاده از ظرفیت کشورهای اتحادیه اوراسیا بعنوان یکی از بزرگترین مبادی تأمین کالای اساسی جهان، به ویژه روسیه و شرکتهای بزرگ غلات این کشور امکانپذیر است. در سالهای مختلف بیش از ۸۰ درصد واردات غلات و روغن ایران از مبدا روسیه، با واسطه گری شرکتهای اماراتی، ترک، اروپایی و عمانی انجام شده که عملا به معنای تسویه با ارزهای واسط از جمله درهم، یورو و دلار است. به همین دلیل تغییر رویکرد برای پشتیبانی بیشتر طرف های روسی از معاملات با این کشور و استفاده از ظرفیت تسویه مستقیم ارزی یا تسویه ارزی از مسیر منابع ایران در چین، ضرورت دارد.
۲) استفاده از ظرفیت خالی بنادر شمالی برای واردات کالای اساسی: در حالیکه روسیه و قزاقستان دو کشور همسایه شمالی ایران هستند و بنادر این کشورها، ظرفیت تأمین بخش زیادی از کالاهای اساسی ایران را دارد، کماکان واردات کالای اساسی ایران به بنادر جنوبی وابسته است که در زمان جنگ امکان کاهش این وابستگی وجود دارد. بررسیها نشان میدهد ظرفیت واردات غلات از بنادر و پایانه های شمالی کشور از جمله بندر امیرآباد، ۲ میلیون تن بیشتر از میزان بالفعل شده فعلی است.
۳) استفاده از مسیرهای ریلی شرق و غرب دریای خزر: هم اکنون علیرغم وجود بیش از ۲ میلیون تن ظرفیت عملیاتی خالی برای واردات غلات و کالای اساسی از طریق مسیرهای ریلی اینچهبرون، سرخس و آستارا، استفاده از این ظرفیت به دلایل و بهانههای مختلف تقریبا صفر است. انتقال ۲ میلیون تن از واردات کالای اساسی ایران که در حال حاضر از مسیر دریای سیاه و دریای عمان به بنادر جنوبی منتقل میشود به سمت مسیرهای ریلی شمالی به ویژه در شرایط جنگ، میتواند به شکل قابل توجهی، ضریب امنیت غذایی کشور را بهبود بخشد.
۴) خرید از شرکتهای روسیه با استفاده از پرداخت یوآنی: هرچند منشا ارز واردات کالای اساسی ایران عمدتا از صادرات نفت به چین حاصل شده است، در سالهای گذشته همواره این منابع ارزی به امارات منتقل شده و از مسیر پرداخت درهمی و یورویی به شرکتهای تامین کننده غربی تسویه شده است. با یک تصمیم فوری در شرایط فعلی، قابلیت انتقال این منابع ارزی یوآنی به نظام بانکی روسیه و استفاده از پرداخت روبلی برای واردات از منشا اوراسیا امکانپذیر است.
۵) استفاده از ظرفیت کریدور زمینی غلات چین و روسیه: یکی از مسیرهای جدید که ظرفیت بهرهبرداری دارد، پروژه مشترک چین و روسیه با عنوان کریدور زمینی غلات (NLGC) است که میتواند به شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب نیز متصل شود. ویژگی مهم این پروژه، انجام مبادلات مالی آن با ارزهای ملی یعنی یوان و روبل است که فرصت مهمی برای ایران ایجاد میکند تا بتواند از محل درآمد نفتی خود نزد چین، برای انعقاد قراردادهای واردات کالاهای اساسی از روسیه استفاده و این واردات را مستقیماً با یوان تسویه کند.
ایران با انتقال خرید کالای اساسی خود به شرکتهای روسی، استفاده از نظام پرداخت روبلی با استفاده از یوآن نفتی و استفاده از ۴ میلیون تن ظرفیت حمل و نقل دریای خزر و خطوط ریلی شمالی، میتواند علاوه بر تحقق اهداف فوق الذکر، نقشآفرینی شرکتهای اماراتی در تامین کالای اساسی ایران را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. لذا اجرای اقدامات مذکور در شرایط فعلی ضروری است.